'Türkiye özgür değil' | Freedom House'ın 2022 raporu yayımlandı: Muhalefetin kampanyaları ve bağımsız medya daha fazla baskıya uğrayabilir

ABD merkezli düşünce kuruluşu Freedom House tarafından 2022 yılı için hazırlanan raporda savaşların ve darbelerin gölgesindeki dünyadaki özgürlüklerin görmeye devam ettiğine yer veriliyor. Raporda Türkiye'de siyasi iktidarın kendi geleceği için özgürlükleri nasıl baskıladığı da yer alıyor.

'Türkiye özgür değil' | Freedom House'ın 2022 raporu yayımlandı: Muhalefetin kampanyaları ve bağımsız medya daha fazla baskıya uğrayabilir

2002'den bu yana iktidarda olan AKP'nin demokrasiyi ve fikir özgürlüğünü olumsuz etkileyen kararlarına yönelik tepkiler kamuoyunda sık sık yer alıyor. İnternet sitelerine erişim engeli getirilmesi, gazetecilere haberleri nedeniyle soruşturmalar açılması ve Anayasal olarak güvence altına alınan barışçıl protesto gösterilerinde orantısız güç kullanılarak yapılan müdahaleler sonrası gözaltılar endişeleri giderek artıran gelişmeler arasında yerini alıyor. Son olarak dün 9 Mart Dünya Emekçi Kadınlar Günü nedeniyle İstanbul'da gelenekselleşen Feminist Gece Yürüyüşü yasaklanırken 21. Feminist Gece Yürüyüşü'nü gerçekleştirmek isteyen kadınlar eylemlerin sona ermesinin ardından olaysız bir şekilde dağılırken gözaltına alınmıştı.

ABD'nin başkenti Washington’daki düşünce kuruluşu Freedom House bugün dünya genelindeki siyasi haklar ve sivil özgürlükler üzerine yıllık raporunu yayınladı. Raporda Türkiye'deki endişelerin verilerle de desteklendiğini gösteren sonuçlar yer aldı.

RAPORUN BU YILKİ KAPAĞINDA İRANLI KADINLARIN MÜCADELESİ VAR

“Demokrasi Mücadelesinde 50. Yıl” başlıklı raporun kapağında geçen sene İranlı Kürt Mahsa Amini’nin gözaltında ölümünü İzmir’de protesto eden İranlı kadınlar yer aldı.

Amerika'nın Sesi'nden Ezel Şahinkaya'nın haberine göre; raporda 2022 yılı boyunca 195 ülke ve 15 bölgedeki özgürlükler hakkında değerlendirmeler yer aldı. Raporun metodolojisine göre her ülke, 25 gösterge üzerinden 0 ve 4 arası puanlandırılırken toplam 100 puan olan göstergelerin yüzde 40’ı siyasi haklar, yüzde 60’ı sivil özgürlükler kategorisinde gruplandırılıyor. Toplam puan üzerinden ülkeler, “Özgür”, “Kısmen Özgür” ve “Özgür Olmayan” ülke kategorilerinde sınıflandırılıyor.

57 ÜLKE ÖZGÜR DEĞİL

Raporun temel bulgularına göre, son 17 yıldır dünya genelinde özgürlüklerde düşüş görülüyor. Bu yıl raporda 195 ülkenin 84’ü “Özgür” kategorisinde yer alırken, 54 ülke “Kısmen Özgür” ve 57 ülke “Özgür Olmayan” ülke kategorisinde yer alıyor.

DARBELER, SAVAŞLAR ÖZGÜRLÜĞÜ SARSIYOR

Rapor, 2022’de siyasi haklar ve sivil özgürlüklerde görüşen düşüşte savaşların, darbelerin ve iktidarı ele geçirme girişimlerinin payı olduğu tespitine de yer verilirken Rusya’nın 2022 Şubat ayında Ukrayna’da başlattığı savaş örneği üzerinden, demokratik kurumlara saldırıların yabancı ülkelerin ordularından gelebileceğini kayda geçiriyor.

Darbelerin demokraside gerilemeye neden olduğunu belirten rapor, 2022’de Ocak ve Ekim aylarında iki askeri darbe deneyimlemiş Burkina Faso’da liderlerin demokrasiye dönüş konusunda belirsiz sözler verdiğinin de notunu kaygıyla düşüyor. Darbelerin sarstığı Burkina Faso bu yılki raporda “Kısmen Özgür” kategorisinden “Özgür Olmayan” ülke kategorisine geriledi.

Freedom House ayrıca başarısızlıkla sonuçlanan darbe girişimlerinin de geçen yıl siyasi sisteme ve insan haklarına zarar verdiğini belirtiyor. Geçmişte otoriter rejim ile yönetilmiş ülkelerde darbe girişimlerinin demokrasiye zararının yüksek olduğunu hatırlatan rapor, Peru’da eski cumhurbaşkanı Pedro Castillo’nun iktidarını kaybetmemek için geçen Aralık ayında Kongre’yi lağvetmesinden ve ülke geneli sokağa çıkma yasağı getirmesinden de bahsediyor. Her ne kadar Castillo görevinden alınsa ve tutuklansa da, raporda ülkede olağanüstü hal ilan edildiği ve çıkan protestolarda yirmiden fazla kişinin öldüğü belirtiliyor.

Ülkedeki siyasi çalkantılar nedeniyle rapor Peru’nun statüsünü “Kısmen Özgür” kategorisine düşürdü.

TÜRKİYE "ÖZGÜR OLMAYAN ÜLKE" KATEGORİSİNDE KALMAYA DEVAM EDİYOR

Türkiye’deki 2016 darbe girişimine de değinen rapor, bu olayın ülkedeki siyasi haklar ve sivil özgürlükleri uzunca bir süredir gölgelediğini söylüyor.

Raporda darbe girişimi için yapılan değerlendirmede, “Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve AKP olayı, kilit demokratik kontrol ve dengelerin kaldırılmasını ve siyasi rakiplerin tasfiye edilmesini haklı çıkarmak için kullandı” ifadeleri yer alıyor.

TÜRKİYE, 2018 YILINDA "ÖZGÜR OLMAYAN ÜLKE" KATEGORİSİNE DÜŞÜRÜLDÜ

Freedom House’ın yıllık olarak yayımladığı raporlarda ilk kez 2018’de statüsü “Kısmen Özgür Ülke” kategorisinden “Özgür Olmayan Ülke” kategorisine düşürülen Türkiye, o yıldan bu yana olduğu gibi yine “Özgür Olmayan Ülke” olarak kalmaya devam ediyor.

Bu yılın ilk yarısında Türkiye’nin önemli bir seçime hazırlandığını not düşen rapor, geçen yıl seçim kanununda yapılan değişiklikler ile hükümetin seçim sonuçlarına gelen itirazları değerlendirecek hakimlerin belirlenmesini kontrol edeceğine de vurgu yapıyor. Diğer yandan; geçtiğimiz yıl yürürlüğe giren dezenformasyon yasasıyla muhalefetin kampanyalarının ve bağımsız medyanın daha fazla baskıya uğrayabileceği değerlendirmesi yapılıyor. 2022’deki bu gelişmeler nedeniyle Türkiye, raporun sonlarındaki 2023’te özellikle incelenmesi gereken ülkeler listesinde yer aldı.

İKTİDARLARINI KORUYABİLMEK İÇİN YENİ KURALLAR YAZIYORLAR

Rapor, geçmişte seçimle iktidara gelen bazı liderlerin 2022’de yerleşik demokratik süreçleri reddederek iktidarlarını sürdürebilmek için kuralları yeniden yazmayı denediklerini de ifade ediyor. Brezilyalı lider Jair Bolsonaro’nun Ekim 2022’deki seçimi Lula Da Silva’ya kaybettiğini kabul etmemesi örneğini veren rapor, Ocak ayında Bolsonaro destekçilerinin Kongre’yi, Anayasa Mahkemesini ve cumhurbaşkanlığı sarayını bastığını hatırlatıyor.

Rapor ABD'de ise geçen yıl ara seçimlerin 6 Ocak 2021’deki Kongre Baskını gibi bir şiddet olayı gözlemlenmeden gerçekleştiğini belirtti.

2023 YILI KÜRESEL ÖZGÜRLÜKLER İÇİN DÖNÜM NOKTASI OLABİLİR

Her ne kadar son 17 senedir kesintisiz bir şekilde demokraside ve özgürlüklerde düşüş görülse de rapor, bu senenin küresel özgürlüklerde bir dönüm noktası olabileceği kanısında.

Dünya genelindeki 195 ülkeden 35’inde geçen sene düşüş yaşansa da 34 ülke demokrasi konusunda gelişme gösterdi. Rapora göre, son 17 yılda düşüş ve ilerleme gösteren ülkeler arasında ilk kez makas bu kadar daraldı. 2022’de iki ülkedeki seçimlerden sonra Lesotho ve Kolombiya, “Kısmen Özgür” kategorisinden “Özgür” ülke kategorisine yükseldi.

Rapora göre geçen sene otoriter güçler, şeffaflık ve hesap verilebilirlik mekanizmalarından kendilerini korumak için bölgesel ve uluslararası organizasyonları kullandı. Rapor, Çin’in Birleşmiş Milletler’in İnsan Hakları Konseyi’ne seçilerek kendi politikaları hakkında kararları engellediğini örnek verdi.

Öte yandan rapora göre, demokratik güçler de uluslararası organizasyonları insan hakları için bir araç olarak kullandı. Raporda, Nisan 2022’de Rusya’nın BM İnsan Hakları Konseyi üyeliğinden çıkarılması ve geçen Ekim ayında Venezuela’nın Konsey’e girmesinin engellenmesi örnekler arasında yer aldı.

ÇİN'DE HALKI KONTROL İÇİN "SIFIR COVİD" POLİTİKASI

Raporda otoriter liderlerin iktidarlarını sürdürebilmek için yolsuzluk ve güç kullanımının bir kombinasyonuna bel bağladıkları belirtilirken, Rusya Cumhurbaşkanı Vladimir Putin’in Ukrayna’daki savaşta hedeflerini yerine getirememesinin bir sebebi ülkesindeki yolsuzluk olarak tanımlanıyor. Aynı şekilde raporda, Ekim 2022’de üçüncü dönem liderliğini kazanan Çin Cumhurbaşkanı Xi Jinping’in de ülkede 'sıfır Covid' politikasıyla halkı kontrol etmeye çalıştığı notu düşülüyor.

İFADE ÖZGÜRLÜĞÜ KESİNTİSİZ BİR ŞEKİLDE TEHDİT ALTINDA

Rapora göre, 2005 yılından beri basın ve ifade özgürlüğü kesintisiz bir şekilde tehdit altında. Her ne kadar iletişim teknolojisindeki gelişmeler çoğu devletin medya tekelleşmesini yıkmış olsa da rapor, çoğu ülkede sanal dünyadaki yeni ifade araçlarının sert cezalandırmalara maruz kaldığını vurguluyor.

Raporda basın özgürlüğü konusunda son 17 senede 195 ülke arasında sıfır çeken ülke sayısı 14’ten 33’e yükselmiş durumda. İfade özgürlüğünde de bu sayı 6’dan 15’e yükseldi.

Raporda, Rusya’nın geçen yıl yabancı gazetecileri ülkeye almamasına ve yabancı ajan, aşırıcılık ve benzeri suçlamalarla bağımsız gazetecilerin ve medya kuruluşlarının yaftalandığına değiniliyor. Ayrıca raporda, Rus yetkililerin BBC, VOA ve Meduza gibi bağımsız medya kuruluşlarına erişim engeli getirdiği not düşülüyor.

Rapora göre 2022 yılında, 157 ülkede özgür ve bağımsız medya, gazetecilerin yargılanması, gazetecilere yönelik şiddet, medya bağımsızlığını sınırlayacak yasalar, eleştirel kuruluşlara sansür ve erişim engeli gibi tehditlere maruz kaldı. 109 ülkede ise yetkililer, vatandaşların ifade özgürlüğünü sınırlamaya yönelik adımlar attı.

"ÖZGÜR" KATEGORİSİNDEKİ ÜLKE SAYISI 84'E YÜKSELDİ

Freedom House 1973’te ilk raporunu yayınladığında 148 ülkeden sadece 44’ü “Özgür” olarak tanımlanmıştı. Bu seneki raporda ise 195 ülke içinden “Özgür” kategorisindeki ülke sayısı 84’e yükseldi.

Rapor “Özgür” kategorisindeki ülkelerin yıllarca yerlerini koruduklarını belirtirken, “Özgür Olmayan” ve “Kısmen Özgür” ülkelerin kategoriler arası sıkça değişkenlik gösterdiklerini söylüyor.

Son 50 yılın verilerine bakan Freedom House, raporda demokratik kurumları güçlendirmenin ve korumanın Soğuk Savaş döneminin sonlarındaki demokratikleşme dalgasından daha zor hale geldiğini not düşüyor.

Uluslararası dayanışma ve desteğin önemini vurgulayan rapor, demokratik ülkelerin otoriter rejimlere baskı kurmasının gerekliliğini söylüyor.

Freedom House, raporun sonunda demokratik ülkelere politika tavsiyelerini şöyle sıraladı:

Ukrayna’nın kazanmasına yardım edin.

Otoriterlere fırsat vermeyi bırakın.

Demokrasinin erdemleri konusunda açık olun ve bundan taviz vermeyin. Demokrasiyi koruma ve savunmak için gereken çabalarda yorulmayın.

Basın özgürlüğünü ve ifade özgürlüğünü koruyun.

İnsan hakları savunucularına, kritik noktalardaki ülkelere ve bölgelere desteği önemli ölçüde artırın.

Etiketler
ABD Muhalefet Türkiye